مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، اواخر روز یکشنبه ۱۸ اکتبر، در چارچوب سفری با اهداف دیپلماتیک و تجاری، وارد شهر تاریخی سمرقند در ازبکستان شد تا با مقام‌های ارشد پنج کشور آسیای مرکزی درباره گسترش همکاری‌های اقتصادی و تجاری گفت‌وگو کند.
روبیو که ریاست هیئتی شامل نمایندگان نزدیک به ۳۰۰ شرکت آمریکایی را بر عهده دارد، پیش از دیدار با رهبران قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان، از بخش تاریخی سمرقند بازدید کرد؛ شهری که در گذشته یکی از مراکز مهم تجاری در مسیر جاده ابریشم و ارتباط میان چین و غرب به شمار می‌رفت.
رهبران این پنج جمهوری، نوامبر سال گذشته در کاخ سفید با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، دیدار کرده بودند. واشنگتن در تلاش است روابط خود را با کشورهای این منطقه غنی از منابع طبیعی تقویت کند؛ منطقه‌ای که چین به بزرگ‌ترین شریک تجاری کشورهای آن تبدیل شده است.
روبیو روز دوشنبه ۱۹ اکتبر، در گفت‌وگو با خبرنگاران در سمرقند اعلام کرد که ایالات متحده خواهان تبدیل شدن به شریکی قدرتمند برای کشورهای آسیای مرکزی است.
او گفت: ایالات متحده می‌خواهد شریکی قدرتمند در آسیای مرکزی باشد؛ مشارکتی که طبیعتاً ریشه در این کشور دارد، اما کشورهای همسایه‌ای را نیز در بر می‌گیرد که خواهان گسترش فعالیت‌های اقتصادی و تجارت با ما هستند.
وزیر امور خارجه آمریکا با اشاره به حضور گسترده شرکت‌های آمریکایی در این سفر افزود: ما هیئتی فوق‌العاده متشکل از حدود ۳۰۰ شرکت آمریکایی را همراه خود داریم و این فرصت وجود دارد که توافق‌هایی به ارزش میلیاردها دلار امضا کنیم؛ توافق‌هایی که هم به افزایش ثروت کشورهای منطقه کمک می‌کند و هم از نظر اقتصادی به سود ایالات متحده خواهد بود.
وزارت امور خارجه آمریکا نیز اواخر روز دوشنبه اعلام کرد که واشنگتن و تاشکند بیش از ۵۰ قرارداد به ارزش مجموعاً ۱۲ میلیارد دلار در بخش‌هایی از جمله فناوری، نوسازی صنایع، حمل‌ونقل و انرژی منعقد کرده‌اند.
سفر روبیو به آسیای مرکزی در شرایطی انجام می‌شود که واشنگتن درگیر جنگ با ایران است و تلاش‌های آن برای متوقف کردن تهاجم روسیه به اوکراین نیز به نتیجه نرسیده است. در این میان، روبیو سفرهای خارجی خود را افزایش داده و اخیراً به اروپا و آمریکای لاتین سفر کرده است؛ در حالی که ترامپ شخصاً رسیدگی به این مناقشات و موضوع انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا را بر عهده گرفته است.
با این حال، وزیر امور خارجه آمریکا تأکید کرد که سفر این هفته او از اهمیت راهبردی برخوردار است.
روبیو اندکی پیش از عزیمت به این سفر گفت: این رابطه مهمی است. کشورهایی هستند که مایلیم به آن‌ها سفر کنیم، زیرا می‌خواهیم روابط خود را با آن‌ها گسترش دهیم.
او در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا تلاش واشنگتن برای گسترش حضور در آسیای مرکزی با هدف مقابله با نفوذ فزاینده چین صورت می‌گیرد، گفت: این رقابت است.
روبیو افزود: هیچ نقطه‌ای از جهان وجود ندارد که ما معتقد باشیم آمریکا و شرکت‌های آمریکایی نباید در آن فرصت عادلانه‌ای برای رقابت داشته باشند.
او همچنین تأکید کرد: هدف از آمدن ما به اینجا این نیست که بگوییم گفت‌وگو با طرف دیگری را متوقف کنید یا همکاری با کشور دیگری را کنار بگذارید. موضوع این نیست.
کشورهای آسیای مرکزی همچنان از طریق خطوط لوله انتقال انرژی و شبکه‌های امنیتی و مهاجرتی با روسیه ارتباط دارند، اما نفوذ مسکو از زمان آغاز تهاجم این کشور به اوکراین کاهش یافته است.
در مقابل، چین از این تحولات بهره‌مند شده و اکنون بزرگ‌ترین شریک تجاری هر پنج کشور آسیای مرکزی به شمار می‌رود.
شرکت‌های چینی قراردادهای متعددی در حوزه انرژی امضا کرده‌اند و به دنبال خرید گاز طبیعی از ترکمنستان، اورانیوم از قزاقستان و عناصر خاکی کمیاب از تاجیکستان هستند.
در بیانیه مشترکی که پس از مذاکرات آمریکا با پنج کشور آسیای مرکزی منتشر شد، طرف‌ها متعهد شدند برای بازگرداندن آسیای مرکزی به مرکز اقتصاد جهانی تلاش کنند. توسعه مسیر تجاری ترانس‌خزر از جمله محورهای این تعهد اعلام شده است.
این مسیر که با عنوان کریدور میانی نیز شناخته می‌شود، چین را از طریق آسیای مرکزی، قفقاز و ترکیه به اروپا متصل می‌کند و بدون عبور از خاک روسیه، امکان حمل‌ونقل کالا میان شرق و غرب را فراهم می‌سازد.
از زمان آغاز تهاجم روسیه به اوکراین، توجه به این مسیر افزایش یافته است. عبور کالاها از آسیای مرکزی می‌تواند زمان تحویل محموله‌ها را کاهش دهد و وابستگی به مسیرهای پرخطرتر، از جمله مسیر دریایی دریای سرخ و کانال سوئز و مسیرهای زمینی عبوری از روسیه را کمتر کند. استفاده از مسیرهای عبوری از روسیه نیز به دلیل تحریم‌های غرب با پیچیدگی‌های بیشتری روبه‌رو شده است.
روبیو همچنین در جریان سفر خود به رشد سریع اقتصاد ازبکستان اشاره کرد و گفت تولید ناخالص داخلی این کشور با نرخ سالانه نزدیک به هشت درصد در حال افزایش است.
وزیر امور خارجه آمریکا، ازبکستان را که پرجمعیت‌ترین کشور آسیای مرکزی است، یکی از ارکان اصلی ثبات و رشد منطقه توصیف کرد و به تحولات جدید در بخش‌های گردشگری و حمل‌ونقل اشاره داشت.
او در این زمینه از مذاکرات جاری درباره برقراری پروازهای تجاری مستقیم میان ایالات متحده و ازبکستان نیز سخن گفت.
روبیو در پاسخ به پرسشی درباره متمم جکسون-ونیک، از محدودیت‌های قانونی متعلق به دوران جنگ سرد که همچنان از نظر حقوقی مانع عادی‌سازی کامل روابط تجاری آمریکا با شماری از کشورهای پساشوروی است، بار دیگر بر حمایت دولت کنونی ایالات متحده از لغو این متمم تأکید کرد.
او گفت: ما موافق لغو آن هستیم. در کنگره نیز افراد بانفوذ متعددی وجود دارند که از لغو آن حمایت می‌کنند.
روبیو در عین حال خاطرنشان کرد که اقدام قانون‌گذاری در این زمینه همچنان در انتظار رسیدگی کنگره آمریکا است.
وزیر امور خارجه آمریکا پس از پایان سفر به ازبکستان راهی هند خواهد شد. این دومین سفر او به هند در سال جاری است و قرار است در شهرهای بمبئی و جام‌نگر در ایالت گجرات، که هر دو از شهرهای بندری مهم این کشور محسوب می‌شوند، توقف کند.
سرجیو گور، سفیر آمریکا در هند که متولد ازبکستان است، هم‌زمان به‌عنوان فرستاده ویژه واشنگتن در امور آسیای مرکزی نیز فعالیت می‌کند.
در همین ارتباط، یک مقام ارشد دیگر آمریکایی درباره مذاکرات تجاری واشنگتن و دهلی‌نو که ماه‌ها ادامه داشته است، اعلام کرد: ما به دستیابی به توافق تجاری با هند بسیار نزدیک شده‌ایم.
