تابستانی که در روابط ایران و آمریکا پشت سر گذاشته شد، روندی پرتلاطم بود که میان درگیری و گفتوگو در نوسان بود. تنشهای مستقیم و داغ در ماه جولای، با ورود میانجیها به روند، به یک آرامش موقت تبدیل شد؛ با این حال، تنش در میدان ادامه داشت.
در ماه سپتامبر نیز، در مرکز ثقل بحران بار دیگر فشار اقتصادی برجسته شد. تماسهایی که در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک انجام گرفت نیز نشان داد که دیپلماسی هنوز بهطور کامل کنار گذاشته نشده است.
پس از این تصویر، اکنون نگاهها به دوره پاییز معطوف شده است. تیآرتی فارسی این روند حساس را از کارشناسان این موضوع پرسید.
دکتر سرحان آفاجان، مدیر مرکز مطالعات ایرانی، در گفتوگو با تیآرتی فارسی اظهار کرد که تماسهای اخیر میان آمریکا و ایران نشان میدهد تهران در پی آن است که پاییز را بدون درگیری پشت سر بگذارد. این کارشناس با جلب توجه به خطرات یک سناریوی احتمالی گفت ورود به یک درگیری گسترده که در آن زیرساختهای انرژی ایران هدف قرار گیرد، ایران را با مشکلات بزرگی روبهرو خواهد کرد.
آفاجان با تمرکز بر پسزمینه دیپلماتیک روند یادآور شد که محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در اظهارات خود در ۱۹ سپتامبر اعلام کرده بود که ایران شرایطی را که برای ازسرگیری مذاکرات تعیین کرده، از طریق قطر به طرف آمریکایی منتقل کرده است و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز در اظهارات خود در نیویورک این موضوع را تأیید کرده و اطلاعاتی درباره ماهیت پیشنهاد ارائه داده است.
این کارشناس درباره پیشنهاد افزود که مشخص است تهران بهمنظور بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات، یک نقشه راه هفتروزه به واشنگتن ارائه کرده و در مقابل از آمریکا انتظار دارد محاصره دریایی را لغو کند و به وضعیت جنگی پایان دهد.
آفاجان همچنین با تأکید بر ابهام موجود در میدان گفت اگرچه تا ۲۶ سپتامبر گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، این پیشنهاد را رد کرده است، ایران اعلام کرده که هنوز پاسخ رسمی از آمریکا دریافت نکرده است.
آفاجان با ترسیم تصویر دوره پیش رو در پرتو همه این معادلات، این پیشبینی را مطرح کرد: به همین دلیل، احتمال بیشتری دارد که در پاییز در خط آمریکا و ایران، بهجای مرحله دوم یک جنگ گسترده، روندی را ببینیم که در آن دیپلماسی و تنش در کنار یکدیگر پیش میروند.
این کارشناس در تفسیر راهبرد تهران گفت از آخرین پیشنهاد نیز میتوان دریافت که تهران آگاه است نمیتواند تنگه هرمز را برای همیشه بسته نگه دارد و در صورت فراهم شدن شرایط لازم، آماده بازگشایی تنگه است؛ همچنین ایران تصویری از آمادگی برای بازگشت دوباره به مذاکرات هستهای ارائه میدهد.
آفاجان با اشاره به تقویم پیش روی این روند گفت نقطه عطف در این مرحله، انتخابات میاندورهای آمریکا در سوم نوامبر خواهد بود. این کارشناس گفت در حالی که ایران تلاش میکند تا زمان انتخابات از طریق کانالهای دیپلماتیک به نتیجهای ملموس دست یابد، دولت ترامپ با کندی بیشتری در این موضوع حرکت میکند و علت آن را چنین توضیح داد: تهران با این فرض حرکت میکند که ترامپ نمیخواهد با بار نظامی و اقتصادی جنگ وارد انتخابات شود؛ در حالی که دولت ترامپ بر این باور است که محاصره در تنگه، تهدید نظامی و فشار اقتصادی، ایران را به انتظارات آمریکا نزدیک کرده و ادامه بیشتر این وضعیت، نتیجه بهتری خواهد داد.
در نهایت، این کارشناس ارزیابی کرد که هرچند احتمال یک درگیری محدود مشابه آنچه از هشتم جولای به بعد دیده شد خارج از احتمال نیست، اما اینکه طرفها نمیخواهند وارد جنگی تازه شوند و تلاشهای کشورهای میانجی، نشان میدهد که در پاییز مذاکرات دیپلماتیک بیشتر در دستور کار قرار خواهد گرفت.
اورال طوغا، کارشناس مرکز مطالعات ایرانی، در گفتوگو با تیآرتی فارسی سخنان خود را با عبارت صادقانه بگویم، بدبین هستم آغاز کرد.
به باور طوغا، ایران با دشوارترین فصلی روبهرو است که از آغاز جنگ تاکنون تجربه کرده است. این کارشناس علت آن را اینگونه توضیح داد که فشار اقتصادی، تهدید نظامی و بحران تصمیمگیری بهطور همزمان به اوج رسیدهاند.
طوغا ابتدا با تاکید بر موضوع اقتصاد گفت بر اساس دادههای مرکز آمار ایران، در فاصله پایان ماه مارس تا پایان ماه ژوئن، تولید ناخالص داخلی واقعی ۱۰.۱ درصد کوچک شده، تولید نفت و گاز ۲۶.۴ درصد کاهش یافته، ریال در پایینترین سطوح تاریخ خود معامله شده، در ماههای تابستان قطعی برق رخ داده و صنعت متوقف شده است.
طوغا هشدار داد که اما آزمون اصلی زمستان است. این کارشناس با یادآوری اینکه کمبود گاز طبیعی ایران در ماههای زمستان، سالهاست یک مشکل شناختهشده است و زمستان گذشته مدارس و صنعت به همین دلیل تعطیل شدند، توجه را به این نکته نیز جلب کرد که امسال زیرساختهای انرژی از جنگ آسیبدیده بیرون آمدهاند.
طوغا با تمرکز بر دادههای مشخص گفت: مصرف بنزین در ماه آگوست به روزانه ۱۴۵ میلیون لیتر رسید. تولید داخلی اما در سطح ۱۲۲ میلیون لیتر باقی ماند. فاصله میان این دو از طریق واردات جبران میشود.
طوغا درباره تدابیر دولت نیز به این موارد اشاره کرد که در هشتم سپتامبر یک افزایش دیگر در قیمت بنزین انجام شد، ساعات کاری کاهش یافت، دورکاری گسترش پیدا کرد و کادرهای دولتی مورد بازنگری قرار گرفتند.
این کارشناس با تفسیر این اقدامات بهعنوان گامهای اقتصادی نه برای آماده شدن برای زمستان، بلکه برای محاسبه اینکه چگونه میتوان زمستان را پشت سر گذاشت، افزود: دولت خطر این وضعیت را نیز میداند. اتفاقاتی که پس از افزایش قیمت بنزین در سال ۲۰۱۹ رخ داد، همچنان در حافظهها تازه است.
طوغا با تأکید بر اینکه در جبهه دیپلماسی در ظاهر تحرکی وجود دارد، تحولات اخیر را چنین خلاصه کرد که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، برای اولینبار از زمان آغاز جنگ به آمریکا رفت. در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل مذاکرات غیرمستقیمی انجام شد. یک مقام ارشد از تهران گفت اگر محاصره برداشته شود، هرمز میتواند ظرف هفت روز باز شود. بر اساس گزارش رویترز، قطر نیز چارچوب امنیتی مشترکی را پیشنهاد کرده که ایران و کشورهای خلیج را دربرمیگیرد.
این پژوهشگر که معتقد است این تصویر فریبنده است، یادآور شد: ترامپ در همان سخنرانی، احتمال توافق را همراه با هشدار درباره یک تشدید جدید مطرح کرد. قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز اعلام کرد که مطلع شده است آمریکا با حمایت کشورهای منطقه برای ازسرگیری عملیات آماده میشود.
او وضعیت را با این جمله خلاصه کرد: یعنی مذاکرات در سایه موج جدیدی از حمله پیش میروند.
اورال طوغا با گفتن اینکه مسئله اصلی عمیقتر است این پرسش مهم را مطرح کرد: حتی اگر توافقی روی میز باشد، آیا در تهران ارادهای وجود دارد که بتواند به آن بله بگوید؟
طوغا با اشاره به اینکه مجتبی خامنهای، رهبر ایران، شش ماه است در انظار عمومی ظاهر نشده، گفت هنوز درباره ادعاهای مربوط به ناکام ماندن توافق ماه جولای در میدان بحث وجود دارد. وی افزود: وقتی مشخص نیست چه کسی چه اختیاراتی دارد، هیچکس نمیخواهد مسئولیت پذیرش یک امتیاز بزرگ را بر عهده بگیرد.
طوغا در پایان به انتخابات میاندورهای آمریکا در ماه نوامبر نیز اشاره کرد و گفت این انتخابات واشنگتن را یا به سمت یک توافق و یا به سمت یک اقدام نظامی نمایشی سوق خواهد داد.
این پژوهشگر هشدار داد که ایران در ماههایی با این فشارها روبهرو خواهد شد که اقتصاد این کشور در یکی از ضعیفترین دورههای خود قرار دارد. او بر همین اساس گفت بعید میداند پاییز به فصل حلوفصل بحران تبدیل شود.
دکتر مصطفی جانر، عضو هیئتعلمی انستیتوی مطالعات خاورمیانه در دانشگاه ساکاریا، نیز در گفتوگو با تیآرتی فارسی سخنان خود را با این جمله آغاز کرد: در حال حاضر ایران با دو چالش بزرگ روبهرو است.
وی افزود اولین مورد از این چالشها، مسئله این است که جنگ ادامهدار با آمریکا و اسرائیل به کدام سمت حرکت خواهد کرد.
جانر در این نقطه گفت نتایجی که از انتخابات ماه نوامبر در آمریکا و انتخابات اواخر ماه اکتبر در اسرائیل به دست خواهد آمد، تعیینکننده خواهد بود و معتقد است اگر پس از این انتخابات توافقی میان ایران و جبهه آمریکا حاصل نشود، بلوک آمریکا و اسرائیل وارد یک درگیری نظامی بسیار جدی علیه ایران خواهد شد.
این کارشناس یادآور شد که در چارچوب راهبرد بهزانو درآوردن اقتصادی، سیاستهای آمریکا علیه ایران در دوره اخیر بهشدت سختتر شده است؛ سایر بازیگرانی که از تحریمهای ثانویه نگران هستند، بهویژه در حوزه حملونقل هوایی، ناچار شدهاند از این تحریمها پیروی کنند و در بخش بانکداری و مالی نیز اقدامات مشابهی انجام شده است.
جانر با تشریح محدودیتهای مالی گفت: علاوه بر این، تدابیر جدی برای محدود کردن داراییها و فعالیتهای مالی ایران، از جمله داراییهای رمزارزی، به اجرا گذاشته شده است. هدف این است که اقتصاد ایران که از پیش در وضعیت بدی قرار دارد، همراه با این بسته تحریمی اضافی به فروپاشی کشانده شود.
وی فشار خارجی را با این سخنان خلاصه کرد: بنابراین ایران امروز هم با یک حمله نظامی که ممکن است متوجه این کشور شود و هم با حمله اقتصادی که هماکنون ادامه دارد، روبهرو است.
جانر درباره چالش دوم نیز هشدار داد: در بُعد دیگر، ایران باید وحدت داخلی خود را حفظ کند.
او ارزیابی کرد که ایران در جنگ ۲۰۲۶ با ایجاد وحدت در داخل، در راهبرد مقابله موفق بوده است، اما طولانی شدن جنگ و سنگینتر شدن وضعیت اقتصادی، حفظ این وحدت را بهتدریج دشوارتر میکند.
این کارشناس افزود که هرچه جنگ طولانیتر میشود، اختلاف دیدگاه میان نخبگان درباره نحوه مدیریت جنگ نیز شروع به ایجاد نوعی زمینه برای شکاف کرده است.
جانر که معتقد است ایران با دو چالش اصلی، یکی ناشی از بیرون و دیگری ناشی از توازنهای داخلی، روبهرو خواهد شد، تأکید کرد اینکه ایران در برابر این چالشها به چه شکلی خواهد توانست موجودیت خود را ادامه دهد، یک پرسش جدی است.
جانر همچنین در ارزیابی شرایط منطقهای گفت تحولاتی مانند بحرانهای هرمز و بابالمندب نشان میدهد که کشورهای منطقه دیگر نمیخواهند هزینههایی را که ایران ایجاد میکند متحمل شوند و این کشورها به شکلی در حال پیوند خوردن با سیاست تحریمی علیه ایران هستند.
او اظهار کرد که این وضعیت بهعنوان تحولی ظاهر میشود که انزوای ایران در منطقه را افزایش میدهد و گزینههای این کشور را محدودتر میکند.
