در سه سال گذشته، اسرائیل نهتنها به فلسطینیان در غزه و کرانه باختری اشغالی، بلکه به چندین کشور مستقل خاورمیانه از لبنان گرفته تا سوریه، یمن و اخیراً ایران حمله کرده و چهره خود را به عنوان یک آشوبگر و عامل بیثباتی در این منطقه ناپایدار تثبیت کرده است.
در حالی که ترکیه، به عنوان یکی از اعضای ناتو، مدتهاست که به دنبال راهحلهای مسالمتآمیز برای پایان دادن به درگیریهای مختلف از اوکراین گرفته تا غزه و ایران بوده است، اسرائیل از هر ترفندی برای خنثی کردن تلاشهای صلحآمیز آنکارا استفاده کرده است.
گؤکخان باتو، تحلیلگر سیاسی مستقر در آنکارا در حوزه سیاست اسرائیل و خاورمیانه، با اشاره به تشدید تنشها در منطقه متلاطم از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ میگوید: رویکرد خصمانه اسرائیل علیه ترکیه بهویژه در دو سال گذشته افزایش یافته و پیامهایی جنگطلبانه با لحن نظامی به سوی آنکارا ارسال شده است.
ترکیه یکی از صریحترین منتقدان اسرائیل از زمان آغاز حملات نسلکشانه تلآویو در غزه بوده است؛ حملاتی که صدها هزار نفر را به کام مرگ کشانده و این منطقه فلسطینی را به تلی از آوار تبدیل کرده است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، با نظارت و انتقادات فزایندهای در سراسر جهان روبرو شده است و حتی یک دادگاه جهانی حکم بازداشت او را صادر کرده است.
او همچنین در داخل با انتقادات فزایندهای از سوی رهبران سیاسی، مقامات نظامی و افکار عمومی مواجه است که خشم خود را از استفاده او از جنگ به عنوان ابزاری برای بقای سیاسی ابراز میکنند.
باتو میگوید که خصومت فزاینده اسرائیل نسبت به ترکیه باید در بستر تحولات ژئوپلیتیک اخیر دیده شود.
باتو به تیآرتی ورلد میگوید: این رفتار (اسرائیل) را میتوان در چارچوب ظرفیت رو به رشد ترکیه در خاورمیانه و ظهور آن به عنوان تنها بازیگری که قادر به ایجاد توازن در برابر اسرائیل در منطقه است، بهتر درک کرد.
به گفته باتو، صنعت دفاعی در حال توسعه ترکیه با سوابق اثبات شده؛ از پهپادهای بسیار پیشرفته گرفته تا افزایش قابلیتهای نیروی دریایی که توسط کشورهای دیگر مانند ایتالیا پذیرفته شده است، دولت تندرو نتانیاهو را عصبی میکند.
ترکیه در تابستان امسال میزبان یک نشست سرنوشتساز ناتو خواهد بود؛ جایی که این ائتلاف غربی فرصت خواهد داشت تا تنشهای ژئوپلیتیکی رو به افزایش در درگیریهایی از اروپای شرقی تا خاورمیانه را بررسی کند.
ترکیه، دارنده دومین ارتش بزرگ در ناتو است و با بریتانیا اخیراً یک قرارداد دفاعی امضا کرد که گواه دیگری بر جذابیت امنیتی آنکارا برای متحدان غربیاش است.
چرا ناتو اهمیت دارد؟
علی بوراک داریجیلی، استاد بخش روابط بینالملل دانشگاه فنی بورسا، میگوید اسرائیل از عضویت ترکیه در ناتو راضی نیست، زیرا این امر تلآویو را از مخالفت فعالانه با حضور فزاینده آنکارا در مناطق مختلف، از لیبی گرفته تا سومالی و سوریه، باز میدارد.
داریجلیی به تیآرتی ورلد میگوید علیرغم اقدامات تهاجمی رهبری فعلی و غیرمنطقی رادیکال تئوکراتیک (دینسالار افراطی) اسرائیل، ترکیه به عنوان یک بازیگر سیاسی عاقل باقی خواهد ماند و به تحریکات دولت نتانیاهو در مناطق مختلف به شیوهای منطقی پاسخ خواهد داد.
در حالی که ترکیه تلاش میکند با میانجیگری بین سومالی و اتیوپی برای کمک به رفع اختلافات بین این دو کشور شرق آفریقا، تمامیت ارضی سومالی را حفظ کند، اسرائیل با به رسمیت شناختن منطقه سومالیلند به عنوان یک کشور مستقل، هدف بیثبات کردن منطقه را دنبال میکند.
مانند شرق آفریقا، ترکیه همچنین برای جلوگیری و تنشزدایی از جنگ در ایران سخت تلاش کرده است.
همچنین در سوریه، در حالی که اسرائیل به بمباران مناطق مختلف و حمایت از گروههای قومی و مذهبی مختلف مانند دروزیها علیه رهبری جدید در دمشق ادامه میداد، ترکیه به تبدیل این کشور به یک دولت-ملت باثبات با یک حکومت مرکزی مقتدر کمک کرد.
باتو میگوید: واضح است که عضویت ترکیه در ناتو مانع بزرگی برای رهبری رادیکال نتانیاهو محسوب میشود.
او میافزاید که علیرغم تلاشهای تبلیغاتی اسرائیل علیه ترکیه، دولت اسرائیل نمیتواند هیچ اظهارنظری درباره عضویت آنکارا در این پیمان غربی داشته باشد. این یک تلاش بیهوده است.
در حالی که ترکیه در ماموریتهای مختلف از سومالی گرفته تا کوزوو، جایی که رهبری ماموریت صلح ائتلاف را بر عهده دارد مشارکت داشته است، لابی طرفدار اسرائیل در ایالات متحده و حامیان آنها در حال انتشار گزارشهای بحثبرانگیزی هستند تا چهرهای ضد ترکیهای در داخل ائتلاف غربی ایجاد کنند.
اؤزگور کورپه، استاد دانشگاه دفاع ملی ترکیه، میگوید: اگرچه اسرائیل عضو رسمی ناتو نیست، اما چارچوببندی انتقادات از دریچه هنجارهای ناتو به عنوان تلاشی از سوی یک بازیگر خارجی برای شکل دادن به بحثهای داخلی در این سازمان تلقی میشود.
کورپه به تیآرتی ورلد میگوید: به نظر میرسد که اندیشکدههای خاص (طرفدار اسرائیل) در تلاش هستند تا سلسله مراتب تهدیدات جمعی ناتو را در سطح منطقه بازتعریف کنند و اعتراضات ترکیه که در چارچوب اولویتهای امنیت ملی خودش مطرح میشود، به عمد بهعنوان «اختلافات درون ائتلافی» جلوه داده میشود.
وی خاطرنشان میکند که زیر سؤال بردن نقش ترکیه بیشتر با ماهیت چندقطبی سیستم جهانی مرتبط است تا ظرفیت نظامی آن، همچنین میافزاید که آنکارا دیگر یک بازیگر ایستا که مانند دوران جنگ سرد از مرزهای جنوب شرقی ائتلاف محافظت میکرد، نیست.
او با اشاره به صداهای طرفدار اسرائیل میگوید: به خاطر سپردن این نکته مهم است که کسانی که آن را زیر سؤال میبرند، عضو ناتو نیستند و صرفاً گروه کوچکی از مخالفان مزمن هستند.
علیرغم ماشین تبلیغاتی اسرائیل، نهتنها افکار عمومی ترکیه، بلکه مخاطبان غربی در کشورهای مختلف ناتو نیز صدای خود را علیه رفتار نسلکشانه اسرائیل در غزه و خشونتهای اخیر شهرکنشینان در روستاها و شهرهای کرانه باختری اشغالی بلند کردهاند.
داریجلیی با اشاره به نارضایتی فزاینده در جهان غرب علیه رفتار خشونتآمیز تلآویو در سراسر خاورمیانه، میگوید اسپانیا و اخیراً ایتالیا، دو کشور عضو ناتو با عضویت در اتحادیه اروپا، به شدت از جنایات اسرائیل از غزه تا جنگ ایران انتقاد کردهاند.
تحلیلگران خاطرنشان میکنند که این اتحاد نظامی فرا-آتلانتیک در گذشته بر مشکلات بسیاری غلبه کرده است و بر این اقدامات بیثباتکننده اسرائیل و همچنین اختلافات با ایالات متحده بر سر تخصیص بودجههای دفاعی نیز غلبه خواهد کرد.
به گفته داریجلیی، افسر اطلاعاتی سابق ترکیه، علیرغم تنشهای فزاینده بین واشنگتن و پایتختهای اروپایی، انتظار میرود ناتو به عنوان یک کل، به موضع تهاجمی اسرائیل و جنگ ایران به طور منطقی پاسخ دهد.
وی میگوید: بدون مشارکت ترکیه در ناتو، اروپا نمیتواند یک معماری امنیتی واقعی داشته باشد. اسرائیل نمیتواند درباره آینده ناتو تصمیم بگیرد.
این استاد دانشگاه ترکیه میافزاید که سیاستهای توسعهطلبانه اسرائیل در سراسر منطقه ممکن است به محدودیتهای خود رسیده باشد، زیرا این کشور نه میلیونی به دلیل جنگ در چندین جبهه خسته به نظر میرسد؛ وی در این باره به حملات آسیبزای ایران به شهرهای مختلف اسرائیل اشاره میکند.
خودمختاری استراتژیک
کارشناسان همچنین به این واقعیت توجه میدهند که رهبری ترکیه که به خوبی از تبلیغات ضد ترکیه اسرائیل در ایالات متحده و مناطق دیگر آگاه است، پیش از این سیاست «خودمختاری استراتژیک» را برای تضمین منافع سیاسی خود در مناطق مختلف اتخاذ کرده است.
باتو میگوید علاوه بر عضویت در ناتو که اهرم فشار حیاتی برای آنکارا فراهم میکند، بزرگترین دارایی ترکیه پایگاه قدرت ملی و پتانسیل سیاسی و نظامی خودش است که تأثیر آن را از صنعت دفاعی گرفته تا نفوذ رو به رشدش در مناطقی از شمال آفریقا تا آذربایجان و پاکستان نشان میدهد.
او میافزاید در حالی که صداهای طرفدار اسرائیل در ایالات متحده و سیاستمداران برجستهای مانند نفتالی بنت، نخستوزیر سابق در دولت اسرائیل، تمام تلاش خود را برای تضعیف جذابیت سیاسی رو به رشد ترکیه در جغرافیای اوراسیا از اروپای شرقی تا خاورمیانه، قفقاز و آسیای مرکزی به کار میگیرند، آنکارا هیچ تردیدی برای حرکت رو به جلو در مسیر خود ندارد.
کؤرپه میگوید: ترکیه احتمالاً با تعمیق بیشتر خودمختاری استراتژیک خود، به استراتژی احتمالی محاصره و انزوای اسرائیل پاسخ خواهد داد.
کورپه میافزاید که آنکارا با یک سیاست خارجی پیشدستانه در برابر رویکرد خصمانه اسرائیل و دیگر معادلات منفی منطقهای که ممکن است ترکیه را حذف کند، پاسخ میدهد.
ترکیه به استفاده از جایگاه نهادی خود در ناتو و وزن ژئوپلیتیکیاش به عنوان اهرم دیپلماتیک برای مقابله با چنین ابتکاراتی ادامه خواهد داد.
مراد صوفواوغلو
نظرات بیان شده در این گزارش الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
