نمایشگاه دفاعی یوروساتوری امسال در پاریس، نشانههای قابل توجهی درباره آینده ناتو و مشارکتهای ترکیه در این ائتلاف ارائه کرد. در این نمایشگاه، خودروی زرهی ۶ در ۶ کاتیکا ساخت مجارستان یکی از محصولات شاخص بود. با این حال، بخش مهمی از توان رزمی این خودرو به سامانه پدافند هوایی کوتاهبرد «امکیای تولگا» ساخت ترکیه وابسته است.
این نمونه، ابعاد تازه همکاریهای دفاعی ترکیه با متحدان ناتو را نشان میدهد. دهها شرکت دفاعی ترکیهای اکنون در کشورهایی مانند اسپانیا، آمریکا، لهستان، ایتالیا و رومانی با شرکای ناتویی خود محصولات مشترک تولید میکنند و این تجهیزات را به بازارهای کشورهای ثالث نیز صادر میکنند.
ترکیه با اکوسیستم دفاعی رو به رشد خود، از توانمندیهای حیاتی متعددی برخوردار است که میتواند آنها را در اختیار کشورهای عضو ناتو قرار دهد. در چارچوب پژوهشهایم درباره اقتصاد دفاعی و رقابتپذیری نظاممند در دانشگاه آکسفورد، این فرصت را داشتهام که پیشرفتهای ترکیه در این حوزه را در سمینارهای بینالمللی ارائه کنم. تصویری که بهتدریج روشن میشود این است که زیستبوم دفاعی ترکیه از جنبههای مختلف میتواند برای بسیاری از کشورها الهامبخش باشد. در قاره اروپا که سالها با تهدید متعارف جدی روبهرو نبود، واکنشهای دفاعی بهمرور تضعیف شده و صنعت دفاعی نیز تحت تأثیر روند صنعتزدایی، بخشی از توان و پویایی گذشته خود را از دست داده است.
ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در جناح جنوبی ناتو، نقشی حیاتی در این ائتلاف ایفا میکند و در یکی از دشوارترین مناطق ژئوپلیتیکی قرار دارد. ترکیه همچنین دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد و از جمله اعضایی است که مشارکت گستردهای در رزمایشهای نظامی این ائتلاف دارد. با این حال، آنچه تجربه ترکیه را برای متحدان ناتو قابل توجه میکند، گذار آن از یکی از بزرگترین واردکنندگان تسلیحات در دهه ۱۹۹۰ به یک صادرکننده جهانی در صنعت دفاعی امروز است؛ تحولی که بهتنهایی شایسته بررسی و تحلیل است.
منطقه صنعتی سازمانیافته تخصصی دفاع و هوافضا در آنکارا، موسوم به کازان هاب است که در سال ۲۰۱۹ تأسیس شد؛ مرکزی که هر سال همراه با دانشجویانم از آن بازدید میکنم و اکنون با ظرفیت کامل فعالیت میکند. نمونه دیگر، شهری در آنادولو مانند چوروم است که تنها طی هشت سال، به یکی از پیشتازان صادرات ترکیه در بخش دفاعی تبدیل شده است. در نشستهای بینالمللی، موضوعاتی مانند روند توسعه این زیستبوم، مدیریت فرایندها، طراحی مدلهای تأمین مالی و چگونگی تربیت سریع نیروی انسانی، بیش از همه مورد توجه طرفهای گفتوگو قرار میگیرد.
در دورهای که بسیاری از کشورهای عضو ناتو تلاش میکنند هم توان دفاعی و بازدارندگی خود را افزایش دهند و هم صنایع دفاعی داخلی خود را بازسازی کنند، ترکیه میتواند حمایتی چندبعدی به ائتلاف ارائه دهد. این حمایت را میتوان در چند دسته اصلی بررسی کرد:
· ایجاد یک زیستبوم دفاعی پویا؛
· تقسیمکار کارآمد میان دولت و بخش خصوصی؛
· ادغام فناوریهای غیرنظامی دارای کاربرد دوگانه در صنعت دفاعی؛
· توسعه منابع انسانی و ظرفیتسازی مشترک در حوزههای نوآورانه.
علاوه بر این، ترکیه بر پایه اصل برد-برد و از طریق توانمندیهای مکمل، به توسعه صنعتی دیگر کشورهای عضو ناتو نیز بهطور مستقیم کمک میکند.
مشارکتهای راهبردی و سامانههای خودران
مشارکتهای اخیر میان شرکتهای ترکیهای و ایتالیایی نشان میدهد که ترکیه چگونه میتواند با کشورهای عضو ناتو همکاریهای همافزا ایجاد کند؛ همکاریهایی که با ترکیب توانمندیهای دو طرف، منافع مشترک به همراه دارد. برای نمونه، شرکتهای بایکار و لئوناردو با استفاده از ظرفیتهای مکمل خود، در قالب پروژه البیای سیستمز برای توسعه یک پهپاد جدید همکاری میکنند.
نمونه دیگر، برنامه کا-سوارم است که در چارچوب آن، پهپاد بایراکتار کیزیلالما و هواپیمای ام-۳۴۶ شرکت لئوناردو، برای نخستین بار در ترکیه یک پرواز مشترکِ آرایشی و خودران انجام دادند. در این آزمایش، هماهنگی میان سکوهای سرنشیندار و بدون سرنشین بررسی شد و کیزیلالما با استفاده از الگوریتمهای پیشرفته خودران، فرمانهای صادرشده از سوی خلبانان ام-۳۴۶ را با موفقیت اجرا کرد.
این تاکتیکهای ازدحامیِ پشتیبانیشده با هوش مصنوعی و آزمایشهای پرواز زنده، نقطه عطفی در توسعه خودرانسازی عملیاتی به شمار میروند و مهمترین پایه سامانههای رزمی آینده را شکل میدهند.
چابکی بوروکراتیک و مدیریت زیستبوم
ساختار صنعت دفاعی ترکیه برای بسیاری از کشورهایی که نهادهای آنها با کندی اداری و بوروکراسی روبهرو هستند، الگویی قابل توجه به شمار میرود. ریاست صنایع دفاعی ترکیه که بهطور مستقیم زیر نظر نهاد ریاستجمهوری فعالیت میکند، ساختاری چابک و اختیارات گسترده دارد. این نهاد علاوه بر مدیریت فرایندهای تأمین و خرید، مسئولیت واگذاری و هدایت پروژههای دفاعی را نیز بر عهده دارد. با این حال، مهمترین نقش آن، ایجاد و هماهنگسازی اکوسیستم صنعت دفاعی ترکیه است؛ نقشی که آن را به نهادی شبکهساز و تسهیلگر در این حوزه تبدیل کرده است.
در پی افزایش حجم صنعت دفاعی ترکیه، نیاز به پیمانکاران فرعی نیز بیشتر شده و این نیاز از طریق برنامههای جامع توسعه تأمینکنندگان پاسخ داده میشود. در این چارچوب، شرکتها بر اساس توانمندیهای خود دستهبندی میشوند و فرایندهای تولیدی و مدیریتی آنها به سطح استانداردهای بینالمللی ارتقا مییابد. در حوزه تأمین مالی نیز صندوق ضمانت اعتبار با حمایت دولت، میان تولیدکنندگان و نهادهای مالی پل ارتباطی ایجاد میکند تا پیمانکاران فرعی بتوانند بدون مواجهه با تنگناهای مالی، در فرایندهای تولید مشارکت داشته باشند.
انتقال ظرفیتهای غیرنظامی به بخش نظامی
ترکیه پس از آمریکا، از موفقترین کشورهای عضو ناتو در انتقال دانش، مهارت و ظرفیتهای تولیدی از بخش غیرنظامی به حوزه نظامی به شمار میرود. امروز هزاران شرکت تأمینکننده در کنار شرکتهای بزرگ دفاعی ترکیه فعالیت میکنند. الزام حضور شرکتهای کوچک و متوسط در دستکم ۲۰ درصد از تأمینکنندگان قراردادهای بزرگ نیز به شتاب گرفتن تحول فناورانه در بخش غیرنظامی کمک کرده است. ترکیه که از صنایع سنتی مانند نساجی به سمت تولید فناورانه با ارزش افزوده بالاتر حرکت کرده، ظرفیت صنعتی خود را از طریق راهبردی هدفمند در صنعت دفاعی ادغام کرده است.
در نتیجه این راهبرد هدفمند، برخی شهرهای آنادولو به مراکز تخصصی در حوزههای مختلف صنعت دفاعی تبدیل شدهاند. سامسون در تولید سلاحهای سبک، قیریق قلعه در تولید مهمات، چوروم در تولید گلولههای توپخانه و باروت و قیصریه، حاتای و قهرمانمرعش در خدمات تأمین و پشتیبانی نقشآفرینی میکنند. در این میان، آنکارا بهعنوان مرکز اصلی تولید، مونتاژ و تحقیقوتوسعه و استانبول بهعنوان مرکز طراحی، بازاریابی و نمایشگاهی این صنعت جایگاه یافتهاند.
منابع انسانی و نسل فناوریمحور
منابع انسانی، یکی از مهمترین پایههای رشد صنعت دفاعی ترکیه به شمار میرود. میانگین سن کارکنان این بخش تنها ۳۴ سال است و زبدهترین نیروهای متخصص در صنعت دفاعی فعالیت میکنند. تصادفی نیست که شمار مهندسانی که هر سال در ترکیه فارغالتحصیل میشوند، از مجموع فارغالتحصیلان مهندسی در فرانسه و آلمان بیشتر است.
تکنوفست، بزرگترین جشنواره فناوری و هوانوردی جهان که در سالهای اخیر افتخار حضور در هیئت داوران آن را داشتهام، یکی از پایههای اصلی این راهبرد به شمار میرود. تکنوفست ۲۰۲۵ توانست ۱.۲ میلیون جوان ۱۴ تا ۲۴ ساله را جذب کند. این جوانان که در بیش از ۵۰ رشته، از سامانههای زیرسطحی بدون سرنشین و جنگ الکترونیک، از جمله اخلال الکترونیکی، تا طراحی موشک و مسابقات پهپادهای خودران رقابت میکنند، منبعی عظیم از استعدادها برای صنعت دفاعی محسوب میشوند. برنامههایی مانند نهضت ملی ارتقای شایستگیها که متخصصان صنعت را با دانشجویان دانشگاهها مرتبط میکند و بیش از ۲۰۰ دوره فنی ارائه میدهد، نتیجه برنامهریزی نظاممند نیروی انسانی است؛ برنامهریزیای که از دوره دبیرستان آغاز میشود.
میدان نبرد آینده: پهپادهای ازدحامی
پهپادهای ازدحامی (Swarm Drones)، برجستهترین مفهوم در حوزه فناوریهای جنگی نسل جدید، از سوی نمایندگان ناتو اغلب بهعنوان حوزهای مطرح میشوند که ائتلاف باید فوراً در آن توانمندی ایجاد کند.
اخیراً سرلشکر چولپونیا، نماینده فرماندهی تحول متفقین ناتو در اروپا، با بیان اینکه ارتشهای متحد باید ظرف پنج سال خود را با این شکل از جنگ سازگار کنند، چنین جمعبندی کرد: پهپادهای ازدحامی چنان ظرفیت تخریبی خواهند داشت که از نظر بازدارندگی با سلاحهای هستهای رقابت خواهند کرد.
چولپونیا این تحول را همزمان ترسناک و آرامشبخش توصیف کرد.
برای پاسخ به این نیاز، شرکت دفاعی آمریکایی ال۳هریس تکنالوجیز و شرکت ترکیهای اسکایدگر تکنالوجیز، از شرکتهای پیشرو ترکیه در این حوزه، همکاری مشترکی را آغاز کردهاند.
رسیدن اسکایدگر به ظرفیت تولید سالانه ۱۲۰ هزار فروند، نشان میدهد ترکیه در حوزه سامانههای خودمختار به توان تولید صنعتی در مقیاس بالا دست یافته است. بخشهای کلیدی این پهپاد، از موتور الکتریکی تا رایانه کنترل پرواز، با امکانات و منابع داخلی توسعه یافتهاند؛ موضوعی که جایگاه ترکیه را بهعنوان بازیگری قابل اعتماد در زنجیره تأمین جهانی تقویت میکند.
از این منظر، همکاری راهبردی شرکتهای ترکیهای و آمریکایی در حوزه سامانههای دفاع ضدپهپادی و فناوری پهپادهای ازدحامی، میتواند گامی مهم برای افزایش توان دفاعی کشورهای عضو ائتلاف در برابر تهدیدهای نسل آینده باشد.
ترکیه بهعنوان صادرکننده زیستبوم
ترکیه دیگر تنها کشوری نیست که نیازهای دفاعی خود را تأمین میکند؛ بلکه به کشوری تبدیل شده که تجربه، زیرساخت تولیدی و مدل توسعه صنعت دفاعی خود را نیز به متحدانش ارائه میدهد. ترکیه با ظرفیت تولیدی، ساختار اداری چابک، مدل تربیت نیروی انسانی و فناوریهای پیشرفتهای که توسعه داده، میتواند به بخشی از نیازهای کنونی ناتو پاسخ دهد.
در شرایطی که اروپا بهدنبال تقویت توان دفاعی و احیای صنعت دفاعی خود است، تجربه و ظرفیتهایی که ترکیه طی دو دهه گذشته به دست آورده، میتواند فرصتی مهم برای آینده ائتلاف باشد. ترکیه اعلام کرده آماده است این ظرفیت را بر پایه منافع متقابل و اصل برد-برد با متحدان ناتو به اشتراک بگذارد. قدرت ائتلاف به میزان بهرهگیری اعضا از توانمندیهای یکدیگر بستگی خواهد داشت.
پروفسور دکتر سیدخان احمد آتش
نظرات بیان شده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
