دولت ایالات متحده آمریکا، در هفته جاری، در چارچوب کارزاری که آن را «روز دی» اقتصادی توصیف کرده، فشارهای اقتصادی علیه ایران را افزایش داده است. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، با تشریح این رویکرد گفت: هدف ما در سراسر جهان این است که هر مسیر حیاتی اقتصادی را که به بقای این رژیم مستبد کمک میکند قطع کنیم تا زمانی که تهران تنها بماند.
این اقدامات در شرایطی انجام میشود که اقتصاد ایران پیش از این نیز با فشارهای شدیدی مواجه بوده است. بانک مرکزی ایران اعلام کرده صادرات نفت متوقف شده، ارزش ریال به پایینترین سطح تاریخی خود رسیده و صندوق بینالمللی پول نیز پیشبینی کرده اقتصاد ایران در سال جاری ۶.۱ درصد کوچک شود.
وزارت خزانهداری آمریکا تنها چهار روز پس از اعلام آغاز «عملیات طرد اقتصادی»، اقدامات خود برای قطع دسترسی بانک مصر در امارات به مؤسسات مالی آمریکا را نیز گسترش داد و این شعبه را به پردازش ۱.۸ میلیارد دلار برای شرکتهایی متهم کرد که احتمالاً با شبکه بانکداری سایه ایران مرتبط هستند.
با وجود این فشارها، ایران طی دههها تحریم و انزوای اقتصادی توانسته است مسیرهایی برای ادامه تجارت و دسترسی به منابع مالی ایجاد کند؛ موضوعی که محدودیتهای اهرم اقتصادی آمریکا را نیز برجسته میکند.
نفت و محاصره دریایی
در مرکز راهبرد فشار اقتصادی واشنگتن، صادرات نفت ایران قرار دارد که یکی از مهمترین منابع درآمد ارزی تهران است.
عبدالناصر همتی، رئیسکل بانک مرکزی ایران، هفته گذشته با اشاره به محدودیتهای ایجادشده برای صادرات نفت گفت: تردیدی نیست که با محدودیتهایی در زمینه صادرات نفت مواجه هستیم؛ این واقعیتی است که ما نفت صادر نمیکنیم.
آمریکا نیز پس از کاهش موقت محدودیتها، از ۱۴ جولای محاصره دریایی خود علیه کشتیهای در حال تردد به بنادر ایران و از این بنادر را از سر گرفته است. بر اساس دادههای شرک کپلر، بارگیری نفت خام ایران از میانگین ۸۹۳ هزار بشکه در روز در ماه ژوئیه به ۱۵۶ هزار بشکه در روز در ماه آگوست کاهش یافته است.
مکس گیلمن، استاد تاریخ اقتصادی دانشگاه میزوری-سنت لوئیس، با اشاره به این شرایط گفت که انتظار دارد محاصره دریایی همچنان ابزار اصلی واشنگتن برای اعمال فشار بر تهران باشد.
ذخایر ارزی و دسترسی به دلار
کاهش صادرات نفت تنها بخشی از راهبرد واشنگتن است و آمریکا همزمان تلاش میکند دسترسی تهران به ارز خارجی و منابع مالی موجود در خارج از کشور را نیز محدود کند.
همتی با اشاره به مسدود ماندن ذخایر ارزی ایران اظهار داشت: آمریکاییها ذخایر ارزی ما را مسدود کردهاند و اجازه برداشت آنها را نمیدهند. وی همچنین تصریح کرد منابع مالی ایران که قرار بود بر اساس تفاهمنامه اسلامآباد، یعنی چارچوب توافقی حاصلشده با واشنگتن در ماه ژوئن، آزاد شوند، همچنان آزاد نشدهاند.
در همین حال، ایران بیش از پیش به سازوکارهای پرداخت جایگزین، شبکههای بانکداری سایه، رمزارزها و واسطههای مستقر در کشورهای ثالث برای انتقال درآمدهای صادراتی و دور زدن تحریمها متکی شده است. مقامهای آمریکایی نیز بارها این کانالها را هدف قرار دادهاند تا تبدیل درآمدهای حاصل از تجارت و انرژی ایران به ارز خارجی قابل استفاده را دشوارتر کنند.
تحریمهای ثانویه
واشنگتن همچنین با هدف افزایش هزینه همکاری با ایران، شرکتها، بانکها و اشخاص خارجی مرتبط با نهادهای تحریمشده ایرانی را هدف قرار داده است.
وزارت خزانهداری آمریکا این هفته اعلام کرد فعالیتهای اقتصادی بیشتری از جمله در حوزه داراییهای دیجیتال، فناوری، طلا، هوانوردی و کشتیرانی به فهرست فعالیتهایی اضافه شدهاند که میتوانند شرکتها و افراد خارجی را در معرض تحریم قرار دهند. این وزارتخانه همچنین از تدوین تحریمهایی علیه بیش از ۶۰ نهاد، فرد و کشتی در سراسر جهان خبر داد که به گفته واشنگتن به ایران کمک کردهاند.
تشدید این فشارها در شرایطی صورت میگیرد که اقتصاد ایران با بحرانهای فزایندهای روبهرو است. صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶، ۶.۱ درصد کوچک شود و میانگین نرخ تورم نیز به ۶۸.۹ درصد برسد؛ در حالی که تورم سال ۲۰۲۵ حدود ۵۰.۹ درصد بود.
همزمان، نرخ رسمی بیکاری ایران در بهار به ۹.۱ درصد افزایش یافته و تعداد افراد شاغل نیز نسبت به سال گذشته حدود ۴۵۰ هزار نفر کاهش داشته است. ارزش ریال نیز در بازار غیررسمی این هفته به حدود ۲ میلیون ریال در برابر یک دلار سقوط کرد و تورم نقطهبهنقطه مصرفکننده در ماه جولای به ۸۷.۹ درصد رسید.
محدودیتهای فشار اقتصادی آمریکا
با وجود شدت گرفتن فشارها، توانایی واشنگتن برای استفاده از اهرم اقتصادی خود با محدودیتهایی از جمله خطر ایجاد پیامدهای گستردهتر برای نظام مالی و بازارهای انرژی، مواجه است.
گیلمن نیز با تأکید بر پیامدهای احتمالی تحریمها گفت ادامه فشار اقتصادی میتواند در مقایسه با ازسرگیری یک جنگ گسترده، اختلال کمتری ایجاد کند. به گفته او، واشنگتن به دنبال افزایش فشار بر تهران است، اما همزمان تلاش میکند از افزایش شدیدتر قیمت نفت جلوگیری کند.
وی افزود حفظ قیمت نفت خام در محدوده ۷۰ تا ۸۰ دلار میتواند به ثبات گستردهتر اقتصادی کمک کند و همزمان درآمدهای صادراتی روسیه را محدود نگه دارد.
با این حال، پرسش اصلی همچنان این است که آیا فشار اقتصادی شدید میتواند امتیازات سیاسی مورد نظر واشنگتن را از تهران بگیرد یا خیر. ایران طی دههها تحریم و انزوای اقتصادی، مسیرهایی برای دور زدن محدودیتها ایجاد کرده و در برابر فشار برای تغییر سیاستهای مورد مخالفت آمریکا مقاومت کرده است.
دولت ترامپ معتقد است اجرای شدیدتر تحریمها میتواند محاسبات تهران را تغییر دهد؛ با این حال، با وجود فشار اقتصادی فزاینده و گذشت نزدیک به شش ماه از آغاز جنگ، این اقدامات تاکنون به توافق پایدار میان دو طرف منجر نشده است.
