ترکیه یکصد و چهارمین سالگرد «روز پیروزی» را گرامی میدارد؛ سالگرد نبردی که کشوری در معرض اشغال و تجزیه را به دولتی در مسیر استقلال تبدیل کرد.
۳۰ آگوست یادآور نبرد سرنوشتساز سال ۱۹۲۲ است؛ نبردی که پیشروی نیروهای یونانی در غرب آنادولو را متوقف کرد و زمینه را برای مراحل پایانی جنگ استقلال ترکیه، خروج نیروهای اشغالگر و در نهایت تأسیس جمهوری ترکیه فراهم ساخت.
روز پیروزی با برگزاری مراسم و برنامههای عمومی در سراسر ترکیه گرامی داشته میشود و در این آیینها یاد مصطفی کمال آتاترک و سربازانی که در این نبردها جنگیدند، گرامی داشته میشود.
۳۰ آگوست همچنین روز نیروهای مسلح ترکیه به شمار میرود و از این طریق، این پیروزی تاریخی با جایگاه ارتش در روایت ملی کشور پیوند میخورد.
برای درک اینکه چرا ۳۰ آگوست همچنان چنین جایگاه عمیقی در هویت ملی ترکیه دارد، باید فراتر از خود میدان نبرد به رویدادهای منتهی به آن و پیامدهایش نگاه کرد.
مسیر منتهی به دوملوپینار
اشغال در میان ویرانههای بهجامانده از جنگ جهانی اول آغاز شد. شکست امپراتوری عثمانی باعث شد استانبول تحت کنترل نیروهای متفقین قرار گیرد و در همان حال، پیروزان جنگ جهانی اول که از آنها با عنوان قدرتهای ائتلاف نیز یاد میشد، همزمان با شکلگیری طرحهایی برای تجزیه امپراتوری شکستخورده، بخشهای وسیعی از آنادولو را اشغال کردند.
در ماه مه ۱۹۱۹، هنگامی که نیروهای یونانی با حمایت قدرتهای ائتلاف در ازمیر پیاده شدند و پیشروی به سوی مناطق داخلی را آغاز کردند، روند تقسیم سرزمینهای امپراتوری عثمانی عملاً آغاز شده بود.
جنبش و مقاومتی که در آنادولو شکل گرفت، بر یک مخالفت اساسی استوار بود؛ آینده این سرزمین باید به دست مردمی که در آن زندگی میکنند تعیین شود، نه هیئتهایی که در پایتختهای اروپایی تصمیم میگیرند.
سه سال بعد، این جنبش از مجموعهای از نیروهای پراکنده شبهنظامی به ارتشی تبدیل شد که توانایی تعیین تکلیف در میدان نبرد را داشت.
تا آگوست ۱۹۲۲، نیروهای ترک آماده بودند روند جنگ را تغییر دهند. آنها در ۲۶ آگوست عملیات بزرگ را آغاز کردند، بهسرعت مواضع نیروهای یونانی را درهم شکستند و در حالی که نیروهای یونانی به سوی دوملوپینار عقبنشینی میکردند، روز بعد افیونقرهحصار را تحت کنترل خود درآوردند.
در ۳۰ آگوست، نیروهای ترک بخش اصلی ارتش یونان را در دوملوپینار محاصره و شکست دادند؛ نبردی که با عنوان «نبرد فرمانده کل قوا» در حافظه تاریخی ترکیه ثبت شده است.
پس از آن، نیروهای ترک پیشروی خود به سوی غرب را ادامه دادند و در نهم سپتامبر به ازمیر رسیدند و شهری را که اشغال از آنجا آغاز شده بود، بازپس گرفتند.
از میدان نبرد تا تأسیس جمهوری
اهمیت دوملوپینار تنها به شکست یک ارتش محدود نمیشد.
این پیروزی آخرین مانع نظامی عمده میان «جنبش ملی ترک» و کنترل آنادولو را از میان برداشت و زمینه را برای متارکه مودانیا در اکتبر همان سال، مذاکرات بعدی در لوزان و در نهایت اعلام تأسیس جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳ فراهم کرد.
این روند، پیروزی در میدان نبرد را به پایه سیاسی و حقوقی یک دولت جدید تبدیل کرد.
مقامهای ترکیه همچنان اهمیت ۳۰ آگوست را از همین منظر ارزیابی میکنند.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، این روز را رستاخیز ملت توصیف کرده است؛ روزی که مبارزه ملت برای بقا به نتیجه رسید و استقلال آن تضمین شد.
۳۰ آگوست نماد دولتی است که بسیاری آن را پایانیافته میدانستند، اما به جای پذیرش شرایطی که دیگران برای بقای آن تعیین کرده بودند، خود شرایط ادامه حیات و آیندهاش را رقم زد.
چرا ۳۰ آگوست همچنان اهمیت دارد؟
اشغال در سال ۱۹۲۲ پایان یافت، اما تجربه آن دوران یک نگرش ماندگار بر جای گذاشت: اینکه حاکمیت را نمیتوان امری مسلم و تضمینشده دانست و برای حفظ آن باید تلاش کرد. این نگرش در طول یک قرن دولتسازی در ترکیه ادامه یافته و بازتاب آن بسیار فراتر از مراسمهای یادبود دیده میشود.
ترکیه که زمانی برای تأمین تسلیحات خود وابستگی زیادی به تأمینکنندگان خارجی داشت، اکنون بیش از ۸۵ درصد تجهیزات نظامی مورد نیاز خود، از پهپادها و شناورهای دریایی گرفته تا پلتفرمهای زرهی، را در داخل تولید میکند.
صادرات صنایع دفاعی و هوافضای ترکیه نیز در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت.
این تحولات، جایگاه ترکیه بهعنوان دومین ارتش بزرگ ناتو از نظر شمار نیروهای فعال و نقش رو به گسترش این کشور بهعنوان یک شریک صنایع دفاعی، حتی فراتر از چارچوب این ائتلاف، را تقویت کرده است.
این نقش در آگوست امسال بار دیگر نمایان شد؛ زمانی که ترکیه با عربستان سعودی و پاکستان توافق دفاعی مشترکی بر پایه بازدارندگی جمعی امضا کرد.
این توافق، آنکارا را در چارچوب یک معماری امنیتی منطقهای قرار میدهد که ترکیه بهطور فزایندهای نه فقط در برابر تحولات آن واکنش نشان میدهد، بلکه در شکلگیری آن نیز نقش دارد.
طبیعتاً هیچیک از این تحولات در ذهن سربازانی که در دوملوپینار میجنگیدند، نبود. آنها با پرسشی بسیار فوریتر و بنیادیتر روبهرو بودند: آیا آنادولو همچنان در اختیار آنها باقی خواهد ماند؟
با این حال، آنچه پس از پیروزی آنها شکل گرفت ــ از تأسیس جمهوری گرفته تا ایجاد پایههای صنعتی و گسترش توان و نفوذ راهبردی ترکیه در یک قرن بعد ــ ریشه در همان میدان نبرد در کوتاهیه، در واپسین روزهای آگوست ۱۹۲۲ دارد.
امروز، ۳۰ آگوست ادای احترام به ملتی است که حاضر نشد آینده خود را به دیگران واگذار کند.
بیش از یک قرن پس از آن پیروزی، ۳۰ آگوست همچنان نمادی برجسته از عزم ترکیه برای تعیین سرنوشت خود به شمار میرود.
