حزب عدالت و توسعه که بیشتر با نام «آکپارتی» شناخته میشود، در حالی ۲۵ سالگی خود را در ۱۴ آگوست جشن میگیرد که توجهها به ایدئولوژی سیاسی و چشمانداز اجتماعی آن معطوف شده است؛ رویکردهایی که طی ربع قرن گذشته بر کشور تأثیر گذاشته و به شکلگیری آن کمک کردهاند.
این حزب به رهبری رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، طی ۲۵ سال گذشته در تمامی انتخابات سراسری که در آنها شرکت کرده، پیروز شده است.
آکپارتی رشد اقتصادی گستردهای را رقم زده و اطمینان حاصل کرده است که مزایای این رشد به اقشار کمبرخوردار و محروم جامعه نیز برسد؛ موضوعی که بهطور آشکار در بهبود شاخصهای توسعه انسانی بازتاب یافته است.
باریش ارتم، تحلیلگر و دانشیار دانشگاه فنی استانبول، گفت آکپارتی برخلاف برداشت رایج در غرب، حزبی متعارف راستگرا، ملیگرا یا صرفاً نئوعثمانیگرا نیست.
او در گفتوگو با تیآرتی ورلد گفت: اگر بخواهیم آکپارتی را با موجزترین و دقیقترین عبارت ممکن تعریف کنیم، میتوانیم آن را حزبی "دموکراتیک محافظهکار" توصیف کنیم.
وی گفت: «سیاست این حزب اساساً ریشه در ارزشهای محافظهکارانه دارد» و اقزود که هیچ حزبی که ۲۵ سال در قدرت باقی مانده باشد، نمیتواند در کشوری پویا مانند ترکیه بدون تغییر باقی بماند.
وی همچنین میافزاید: «آنچه بدون تردید آکپارتی را متمایز میکند... رهبر آن است.»
اردوغان در سه انتخابات اخیر ریاستجمهوری حدود ۵۲ درصد حمایت کسب کرده است؛ موضوعی که به گفته ارتم، نشاندهنده «پیوندی فوقالعاده قوی و واقعی» میان او و حامیانش است.
او گفت: در تاریخ سیاست چندحزبی ترکیه، هیچ رهبری هرگز تا این اندازه از سوی رأیدهندگان خود پذیرفته نشده است.
آکپارتی در سال ۲۰۰۱ به رهبری اردوغان تشکیل شد؛ اردوغان در سال ۲۰۰۳ نخستوزیر ترکیه شد و این سمت را برای ۱۱ سال بعد در اختیار داشت.
او از سال ۲۰۱۴ بهعنوان رئیسجمهور رهبری کشور را بر عهده دارد.
دو و نیم دهه حکمرانی این حزب بدون چالش نبوده است؛ مهمترین آنها تلاش برای کودتای نافرجام در جولای ۲۰۱۶ از سوی گروه تروریستی فتو بود.
دولت تحت رهبری آکپارتی به لطف مقاومت شجاعانه مردم ترکیه در خیابانهای استانبول و آنکارا در برابر کودتاچیان، از تلاش آنها برای به دست گرفتن قدرت جان سالم به در برد.
در آن روز، ۲۵۳ نفر برای حفظ دموکراسی و دفاع از جمهوری ترکیه جان خود را از دست دادند.
محمدعلی اوجار، رئیس اندیشکده «مؤسسه پلاس» مستقر در وین، گفت برچسبهایی که در غرب از تعابیری مانند ملیگرا، راستگرا یا پوپولیست برای توصیف آکپارتی استفاده میشود، نمیتواند بیانگر واقعی دیدگاه این حزب باشد.
وی در گفتوگو با تیآرتی ورلد گفت آکپارتی از شرایط تاریخی، اجتماعی و سیاسی منحصربهفرد خود ترکیه شکل گرفته و از تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و تنوع کشور تأثیر پذیرفته است.
وی افزود که این حزب با بیش از ۱۱.۵ میلیون عضو از تمامی طبقات اجتماعی و پیشینههای قومی، به یک گروه یا پایگاه اجتماعی خاص محدود نیست.
اوجار گفت: آکپارتی حزبی نیست که صرفاً بر یک پایگاه ایدئولوژیک یا جامعهشناختی خاص متکی باشد، بلکه حزبی است که موفق شده است به بخش بسیار گستردهای از جامعه دسترسی پیدا کند.
اوجار بر وجود «تداوم قابلتوجه» در چشمانداز سیاسی بنیادین حزب، یعنی عدالت، توسعه، برابری، آزادی و دموکراسی که در زمان تأسیس آن تعیین شد، تأکید میکند.
به گفته او، ویژگی تعیینکننده این حزب «باور به دموکراسی و اراده مردم» است و صندوق رأی را منبع مشروعیت میداند.
تولد یک جنبش
به گفته تحلیلگران شرایطی که به شکلگیری آکپارتی انجامید، شرایطی مبتنی بر طردشدگی و بحران بود.
ارتم خاطرنشان گرد که این حزب با هدف احقاق حقوق بخشهای بزرگی از جامعه تشکیل شد؛ بخشهایی که تا دهه ۲۰۰۰ از حضور در مناصب دولتی و در برخی موارد از تحصیل دانشگاهی محروم بودند.
به گفته وی «روند ۲۸ فوریه ۱۹۹۷، نیاز احساسشده به چنین حزب سیاسی و رهبری سیاسیای را بیش از پیش تشدید کرد»؛ او به آنچه «کودتای پستمدرن» نامیده میشود اشاره دارد؛ روندی که طی آن ارتش بر دولت منتخب فشار وارد کرد تا استعفا دهد و زمینه برای مجموعهای از اقدامات ضددموکراتیک، بهویژه ممنوعیت حجاب در دانشگاههای دولتی، فراهم شود.
ارتم گفت: با نگاهی به وضعیت امروز، بسیاری از اهداف اصلی حزب، بهویژه بازگرداندن بخشهای بزرگی از جامعه که تقریباً برای یک قرن از مرکز سیاسی کنار گذاشته شده بودند به جریان اصلی، همچنین احیای حقوق آنها در زمینه آموزش و خدمات عمومی، تا حد بسیار قابلتوجهی محقق شده است.
وی افزود رأیدهندگان این حزب همچنان به اردوغان برای حل چالشهای کنونی اعتماد دارند؛ همانگونه که پس از سال ۲۰۰۱، در دورهای پرتلاطم از تاریخ ترکیه که به شکلگیری آکپارتی انجامید، به او اعتماد کردند.
اوجار نیز شکلگیری این حزب را در بستر بحثهای گستردهای قرار میدهد که در دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ در سراسر ترکیه درباره دموکراسی و آزادی در جریان بود.
وی افزود زنان محجبه با موانعی در زمینه تحصیل و حضور در عرصه عمومی مواجه بودند و بخشهای مذهبی جامعه نیز با طردشدگی روبهرو بودند.
اوجار گفت این حزب در پی «جستوجویی طولانیمدت برای دموکراسی، آزادی، برابری و نمایندگی گستردهتر اجتماعی» و در کنار بحرانهای اقتصادی، کاستیهای نظام سلامت و کمبودهای زیرساختی شکل گرفت.
اظهار نظر اردوغان در دوران تأسیس حزب مبنی بر اینکه «از این پس، هیچ چیز در ترکیه مانند گذشته نخواهد بود»، بیانگر این بلندپروازی بود.
اوجار گفت ۲۵ سال بعد، تغییرات مهمی در بسیاری از حوزههای حقوق و آزادیهای اساسی، بهویژه در زمینه حجاب و آزادی مذهب، روی داده و پیشرفتهای گستردهای نیز در حوزههای سلامت، حملونقل، زیرساخت، دفاع و فناوری حاصل شده است.
اوجار گفت: من معتقدم آکپارتی بخش قابلتوجهی از اهدافی را که در زمان تأسیس برای خود تعیین کرده بود، محقق کرده و همچنان به تعهدات سیاسی بنیادینی که بر اساس آنها تأسیس شده است، پایبند است.
به گفته تحلیلگران آنچه آکپارتی را از دیگر گروههای سیاسی کشور متمایز میکند، ارتباط مستقیم آن با جامعه و ثبات مواضع رهبر آن است.
اوجار بر ماهیت غیرنخبهگرایانه این حزب بهعنوان یکی از ویژگیهای متمایز متعدد آن تأکید و گفت این حزب از میان مردم برخاسته و مطالبات جامعه را به عرصه سیاست منتقل میکند.
به گفته او، سازماندهی سراسری این حزب و توانایی آن در پاسخگویی به مطالبات متنوع، دلیل تداوم حضور آن در مرکز سیاست ترکیه است.
اوجار با ترسیم سناریویی فرضی که در آن آکپارتی وجود نداشته باشد، گفت ترکیه همچنان درگیر بحثهای حلنشده درباره حقوق اساسی بود و تحولات صورتگرفته در حوزههای سلامت، حملونقل، دفاع و فناوری نیز رخ نمیداد.
نگاه غرب به آکپارتی
متیو برایزا، سفیر پیشین آمریکا در جمهوری آذربایجان و کارشناس امور اوراسیا مستقر در استانبول، گفت دولت کنونی آمریکا به ریاستجمهوری دونالد ترامپ، آکپارتی را حزب حاکم یک متحد دموکراتیک در ناتو میداند که دومین ارتش بزرگ ائتلاف و موقعیتی جغرافیایی حیاتی دارد.
او در گفتوگو با تیآرتی ورلد گفت رئیسجمهور ترامپ، رئیسجمهور اردوغان را «دوستی که او را تحسین میکند» میداند و ترکیه را متحدی حیاتی در ناتو تلقی میکند.
وی میافزاید: ناظران، ترکیه را کمتر از منظر ایدئولوژیک و بیشتر بهعنوان یک شریک و متحد مهم در نظر گرفتهاند.
وِیسل کورت، استاد علوم سیاسی دانشگاه مدنیت استانبول، گفت دیدگاههای غرب درباره ترکیه تحت حاکمیت آکپارتی هرگز یکدست نبوده است، هرچند عملگرایی در میان این تفاوتها وجه مشترک بوده است.
کورت در گفتوگو با تیآرتی ورلد گفت در اوایل دهه ۲۰۱۰، بازیگران غربی بهتدریج رویکردی بسیار ایدئولوژیکتر در قبال آکپارتی و اردوغان اتخاذ کردند.
وی گفت این اختلاف در جریان بحران پناهجویان و عملیات نظامی علیه گروههای تروریستی در سوریه بیشتر شد.
کورت گفت این وضعیت حدود ۱۰ سال ادامه داشت، اما با آغاز جنگ روسیه و اوکراین، بازیگران غربی «به ترکیه نیاز پیدا کردند».
وی گفت: آنها مجبور شدند رویکردی معتدلتر اتخاذ کنند و بسیاری از مواضع اتهامآمیزی را که پیشتر، بهویژه در قبال رئیسجمهور اردوغان، اتخاذ کرده بودند، کنار بگذارند.
جایگاه جهانی ترکیه طی سالهای اخیر بهطور چشمگیری ارتقا یافته است.
کورت خاطرنشان کرد که پیش از دهه ۲۰۰۰، ترکیه با مشکلات داخلی اقتصادی، امنیتی و سیاسی دستوپنجه نرم میکرد و این مسائل نقشآفرینی آنکارا در سطح منطقهای و جهانی را محدود کرده بود.
وی تصریح کرد پس از سال ۲۰۰۰، ظرفیت نهادی و انتخابهای سیاستی، امکان رقابت با بازیگران جهانی را در حوزههای مبارزه با تروریسم، صنایع دفاعی، اطلاعات و سیاست خارجی فراهم کرد.
وی خاطرنشان کرد ترکیه در محیط پیرامونی خود، یعنی خاورمیانه، بالکان، شرق مدیترانه، دریای سیاه و حتی شرق اروپا، جایگاهی مسلط دارد و همزمان در آفریقا و آسیای مرکزی نیز فعال است.
وی همچنین افزود ترکیه از توانایی برقراری توازن میان قدرتهای بزرگ در مواقع ضروری برخوردار است.
کورت در ادامه گفت: قرار گرفتن این کشور در میان پنج یا ۱۰ کشور برتر در شاخصهای متعدد، بر اساس معیارهایی مانند رشد و استفاده از توانمندیهای نظامی، اثربخشی اطلاعاتی، صادرات صنایع دفاعی و مؤلفههای قدرت نرم، شواهد عینی این امر است.
دستاوردهای آکپارتی
برایزا به چندین نتیجه ملموس حاصل از حکمرانی خوب اشاره کرد؛ از جمله سرمایهگذاری گسترده در زیرساختها که بهطور روزمره در تونلها و پلهای استانبول قابل مشاهده است و به بهبود سطح زندگی مردم عادی منجر شده است.
سرانه تولید ناخالص داخلی اکنون به بیش از ۱۸ هزار دلار رسیده است؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۰۱ اندکی بیشتر از ۳ هزار دلار بود.
در همین بازه زمانی، بهبودهای مشابهی در رشد صادرات، شاخصهای توسعه انسانی و کاهش فقر نیز حاصل شده است.
ارتم سه دستاورد ماندگار آکپارتی را برمیشمارد که طی ربع قرن گذشته به شکلگیری ویژگیهای ملی ترکیه کمک کردهاند.
نخست، «تحول خارقالعاده» صنایع دفاعی در دوران حاکمیت آکپارتی است. ترکیه به یکی از کشورهای پیشرو در توسعه، تولید و صادرات سامانههای هوایی بدون سرنشین تبدیل شده و این محصولات را به حدود ۴۰ کشور، از جمله کشورهای عضو ناتو و اتحادیه اروپا، صادر میکند.
دوم، دستاوردهای سیاست خارجی است؛ دفاع موفق از حقوق و منافع ترکیه در شرق مدیترانه، مهمترین نقش در پایان دادن به جنگ داخلی سوریه و برقراری ثبات، میانجیگری در جنگ روسیه و اوکراین، واکنش قدرتمند به جنگ نسلکشی اسرائیل در غزه و برگزاری اجلاس ناتو در آنکارا در روزهای ۷ و ۸ جولای.
سوم، تحکیم دموکراسی است؛ پایان دادن به «دوران کودتاها» که از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۰ بارها روند سیاسی کشور را مختل کردند.
ارتم گفت: این واقعیت که دولت، در کنار مردم، در برابر تلاش برای کودتای ۱۵ جولای ۲۰۱۶ مقاومت کرد، پیروزی بزرگی برای دموکراسی ترکیه و دستاوردی ماندگار بود.
اوجار تقویت دموکراسی، گسترش آزادیها و تحکیم حقوق اساسی بشر را بزرگترین دستاوردهای آکپارتی میداند.
وی گفت قرار دادن اراده مردم و صندوق رأی در مرکز مشروعیت، بنیانهای دموکراتیک را عمیقتر کرده است. به گفته او، حل مسائلی مانند حجاب به منابع دیرینه مناقشه پایان داده و تضمین کرده است که افراد به دلیل باورها یا هویتهایشان از تحصیل یا زندگی عمومی کنار گذاشته نشوند.
اوجار در ادامه میافزاید: یکی از ویژگیهای تعیینکننده رهبری سیاسی اردوغان، اعتماد او به حمایت مردمی و دیدگاهش مبنی بر این بوده است که مشروعیت سیاسی مستقیماً از اراده ملت سرچشمه میگیرد.
کاظم عالم یا آلام
نظرات بیانشده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تیآرتی فارسی نمیباشد.
