نشست سالانه اقلیمی سازمان ملل متحد (کاپ۳۱) فرصتی در اختیار تصمیم‌گیرندگان قرار می‌دهد تا ابتکار پسماند صفر ترکیه را به یکی از محورهای اصلی اقدامات جهانی در زمینه مقابله با تغییرات اقلیمی تبدیل کنند.
دستاورد هر اجلاس اقلیمی را باید با نتایجی سنجید که پس از پایان آن بر جای می‌ماند.
از این منظر، هنگامی که دولت‌ها از ۹ تا ۲۰ نوامبر در آنتالیا برای شرکت در سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (کاپ۳۱) گرد هم می‌آیند، موفقیت این نشست نه صرفاً با تعهدات اعلام‌شده، بلکه با میزان تحقق آن‌ها در عرصه عمل سنجیده خواهد شد؛ از شهرها و بازارها گرفته تا محل‌های دفن زباله و حتی سطل‌های زباله در خانه‌ها.
پسماند یکی از حوزه‌هایی است که نتایج این آزمون در آن بیش از هر جای دیگری قابل مشاهده است و ترکیه نیز در این زمینه تجربه‌ای ملموس برای ارائه دارد.
هم‌زمان با کاپ۳۱، دولت‌ها در چارچوب نهادهای راهبری توافق‌نامه پاریس و پروتکل کیوتو نیز تشکیل جلسه خواهند داد. افزون بر این، دو نهاد فرعی فرایند اقلیمی سازمان ملل متحد که مسئولیت ارائه مشاوره‌های علمی و نظارت بر اجرای توافق‌ها را بر عهده دارند، در نخستین هفته کنفرانس شصت‌وپنجمین نشست‌های خود را برگزار می‌کنند.
ترکیه علاوه بر میزبانی کنفرانس، هدایت دستورکار اقدام آن را نیز بر عهده خواهد داشت؛ چارچوبی که با هدف گرد هم آوردن دولت‌ها، شهرها، بخش خصوصی و جامعه مدنی شکل گرفته است.
بر اساس الگوی مشارکت ترکیه و استرالیا، کریس بوون، نماینده استرالیا، به ریاست مذاکرات منصوب شده است تا با هماهنگی و مشورت ترکیه، روند گفت‌وگوها را هدایت کند.
دستورکار مذاکرات طیف گسترده‌ای از موضوعات را در بر می‌گیرد.
دولت‌ها در چارچوب توافق‌نامه پاریس قرار است چندین برنامه و موضوع مهم را بررسی کنند که از جمله آن‌ها می‌توان به ارزیابی جامع جهانی، برنامه کاری گذار عادلانه امارات متحده عربی، برنامه کاری اقدامات کاهشی در زمینه تغییرات اقلیمی شرم‌الشیخ و دستورالعمل‌های تکمیلی درباره برنامه‌های ملی اقلیمی کشورها، موسوم به مشارکت‌های تعیین‌شده ملی، اشاره کرد.
حمایت از گزارش‌دهی در چارچوب سازوکار شفافیت ذیل ماده ۱۳ توافق‌نامه پاریس، هدف جهانی سازگاری با تغییرات اقلیمی، موضوع خسارت و زیان، تأمین مالی اقلیمی و همکاری‌های بین‌المللی ذیل ماده ۶ نیز از دیگر محورهای این دستورکار هستند.
با این حال، چندین موضوع مهم در حالی به آنتالیا می‌رسند که هنوز درباره آن‌ها تصمیم نهایی اتخاذ نشده است.
تلاش‌ها برای عملیاتی کردن برنامه کاری گذار عادلانه که از نشست فنی پیشین به این دوره موکول شده بود، همچنان ادامه دارد. برنامه کاری اقدامات کاهشی در زمینه تغییرات اقلیمی نیز در انتظار تصمیم‌گیری درباره ادامه فعالیت خود است و موضوع ارائه دستورالعمل‌های مربوط به مشارکت‌های تعیین‌شده ملی بار دیگر مطرح خواهد شد.
از این رو، موفقیت کاپ۳۱ بیش از آنکه به گستردگی موضوعات مطرح‌شده در دستورکار آن وابسته باشد، به توانایی این کنفرانس در ایجاد پیوند میان مذاکرات و اجرای عملی تعهدات بستگی خواهد داشت.
از مدیریت پسماند تا اقدامات عملی
ریاست کاپ۳۱ سه محور گفت‌وگو، اجماع و اقدام را مبنای برگزاری این کنفرانس قرار داده و اعلام کرده است که هدف آن تبدیل تعهدات اقلیمی به نتایجی ملموس و قابل اندازه‌گیری است. این رویکرد باید معیار اصلی سنجش دستاوردهای کنفرانس باشد.
پسماند صفر باید در کانون تلاش‌ها برای اجرای این تعهدات قرار گیرد؛ هرچند در پرداختن به این موضوع، دقت اهمیت دارد.
مدیریت پسماند، اقتصاد چرخشی و کاهش انتشار متان، به‌عنوان موضوعاتی مستقل در دستورکار رسمی مذاکرات قرار ندارند.
با این حال، هر سه موضوع به‌صراحت در دستورکار اقدام رسمی ریاست کاپ۳۱ گنجانده شده‌اند. در این چارچوب، ابتکار پسماند صفر به‌عنوان راهکاری برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقلیمی مدیریت پسماند از طریق راهکارهای مقیاس‌پذیر اقتصاد چرخشی معرفی شده است.
همچنین، در تقویم موضوعی ریاست کاپ۳۱، روز ۱۱ نوامبر به‌عنوان روز پسماند صفر تعیین شده است؛ تاریخی که با نخستین روز نشست سران کشورها هم‌زمان خواهد بود.
اهمیت این موضوع فراتر از یک مسئله صرفاً فنی یا شکلی است. مذاکرات اقلیمی زمینه‌ساز اتخاذ تصمیم‌های جمعی و تدوین قواعد و دستورالعمل‌ها هستند، در حالی که دستورکار اقدام بستری برای تبدیل این چارچوب‌ها به پروژه‌ها و همکاری‌های عملی میان دولت‌ها، شهرها، بخش خصوصی و جامعه مدنی فراهم می‌کند.
به این ترتیب، پسماند صفر نه‌تنها در رقابت با موضوعاتی مانند کاهش انتشار، سازگاری با تغییرات اقلیمی و تأمین مالی اقلیمی قرار نمی‌گیرد، بلکه می‌تواند به تحقق ملموس‌تر اهداف هر سه حوزه کمک کند.
آمارهای موجود نیز اهمیت این موضوع را نشان می‌دهند. بر اساس ارزیابی جهانی متان برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، محل‌های دفن زباله و فاضلاب در مجموع حدود ۲۰ درصد از انتشار متان ناشی از فعالیت‌های انسانی را به خود اختصاص می‌دهند.
این نهاد همچنین در سال ۲۰۲۶ گزارش داد که اتلاف و ضایعات مواد غذایی عامل انتشار ۸ تا ۱۰ درصد از گازهای گلخانه‌ای در جهان است و ضایعات غذایی به‌تنهایی تا ۱۴ درصد از انتشار جهانی متان را تشکیل می‌دهد.
بنابراین، جلوگیری از تولید پسماند، تفکیک آن در مبدأ، مدیریت اصولی پسماندهای آلی و حفظ منابع در چرخه استفاده، صرفاً اقداماتی در راستای پاکیزگی محیط یا توسعه بازیافت نیستند، بلکه اقداماتی اقلیمی به شمار می‌روند که می‌توانند در کوتاه‌مدت به مقابله با تغییرات اقلیمی کمک کنند.
مدیریت پسماند همچنین می‌تواند زمینه پیوند میان اقدامات اجرایی و برنامه‌های ملی اقلیمی را فراهم کند. گزارش تلفیقی مشارکت‌های تعیین‌شده ملی دبیرخانه اقلیم سازمان ملل متحد که در اکتبر ۲۰۲۵ منتشر شد، ۶۴ برنامه جدید را بررسی کرده بود که در مجموع حدود ۳۰ درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۱۹ را پوشش می‌دادند.
با این حال، کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی تأکید کرده بود که محدود بودن این نمونه، امکان تعمیم نتایج و ارائه ارزیابی‌های گسترده در سطح جهانی را فراهم نمی‌کند.
این محدودیت باید مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه ادعاهای مربوط به اجرای تعهدات در کاپ۳۱ نیز باید در برابر بررسی‌های دقیق قابل دفاع باشند و ارقام مورد استناد، از نظر دامنه پوشش و روش محاسبه، شفافیت کافی داشته باشند.
رعایت همین دقت در زمینه شفافیت نیز ضروری است.
ابتکارهای ارائه‌شده در کاپ۳۱ در حوزه مدیریت پسماند و کاهش انتشار متان باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که تأثیر آن‌ها بر میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای قابل اندازه‌گیری و گزارش‌دهی باشد و بتوان نتایج آن‌ها را به سازوکارهای ملی اجرای تعهدات پیوند داد؛ به‌گونه‌ای که این اقدامات فراتر از مجموعه‌ای از طرح‌های پراکنده و منفرد باشند.
در این میان، بنیاد پسماند صفر می‌تواند نقشی مشخص و مؤثر ایفا کند.
صمد آغیرباش، رئیس این بنیاد، به‌عنوان مسئول عالی‌رتبه اقدام اقلیمی کاپ۳۱ منصوب شده است. مأموریت او همکاری با بخش خصوصی، مؤسسات مالی، شهرها و مناطق مختلف و همچنین جامعه مدنی است.
این مسئولیت خارج از چارچوب مذاکرات رسمی قرار دارد و بنیاد پسماند صفر نیز در مذاکرات از مأموریت رسمی برخوردار نیست. با این حال، این جایگاه تجربه بنیاد را مستقیماً به بازیگرانی پیوند می‌دهد که مسئولیت اجرای تعهدات کاپ۳۱ را بر عهده دارند.
برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد نیز نقش این بنیاد را در اقدامات جهانی مقابله با تغییرات اقلیمی به رسمیت شناخته است.
در ترکیه، این بنیاد الگویی را دنبال می‌کند که از اقدامات محلی آغاز می‌شود و در سطح ملی گسترش می‌یابد. برنامه «هفته پسماند صفر استانبول» با مشارکت هر ۳۹ منطقه این شهر برگزار شد و بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ درخواست برای اجرای پروژه از سوی نهادهای دولتی، مدیریت‌های محلی، دانشگاه‌ها، سازمان‌های غیردولتی و بخش خصوصی دریافت کرد.
در آنتالیا نیز کارگاهی با ابتکار این بنیاد برگزار شد که حدود ۴۰۰ شرکت‌کننده از نهادهای دولتی، مدیریت‌های محلی، دانشگاه‌ها، جامعه مدنی، نهادها و اتاق‌های صنفی و حرفه‌ای و بخش کسب‌وکار را گرد هم آورد.
شرکت‌کنندگان در قالب ۱۶ میز موضوعی، مباحثی از جمله ضایعات مواد غذایی، پلاستیک، صنایع چرخشی، تأمین مالی و داده‌ها را بررسی کردند. این آمارها بر اساس گزارش‌های خود بنیاد ارائه شده‌اند و نوع شبکه‌ای از ذی‌نفعان را نشان می‌دهند که می‌تواند یک موضوع محوری در اجلاس را به اقدامی عملی در سطح محلی تبدیل کند.
دستورکار آنتالیا
فرصتی که کاپ۳۱ پیش روی دولت‌ها قرار می‌دهد، بیش از هر چیز ماهیتی اجرایی دارد.
دولت‌ها می‌توانند اقدامات مرتبط با مدیریت پسماند و کاهش انتشار متان را در برنامه‌های ملی اقلیمی خود بگنجانند. شهرها نیز می‌توانند مجموعه‌ای از پروژه‌های معتبر و دارای قابلیت اجرا برای جلوگیری از ضایعات مواد غذایی، تفکیک پسماندهای آلی و کاهش انتشار متان از محل‌های دفن زباله تدوین کنند.
در همین راستا، کسب‌وکارها می‌توانند جریان مواد را از نو طراحی کنند، تأمین‌کنندگان مالی خواستار دستیابی به نتایج اقلیمی قابل اندازه‌گیری شوند و جامعه مدنی نیز به کسب مشروعیت و مقبولیت محلی این برنامه‌ها کمک کند.
البته هیچ‌یک از این اقدامات جایگزین پیشرفت در مذاکرات مربوط به تأمین مالی اقلیمی، سازگاری با تغییرات اقلیمی، خسارت و زیان، گذار عادلانه یا کاهش انتشار نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند دستیابی به این اهداف را تسهیل کند.
هیئت‌های شرکت‌کننده باید در پایان کاپ۳۱ آنتالیا را با معیاری روشن برای پیشبرد اقدامات اقلیمی در حوزه پسماند صفر ترک کنند. بر این اساس، ممیزان جلوگیری از تولید پسماند و انتشار گازهای گلخانه‌ای باید اندازه‌گیری شود، اقدامات قابل گسترش از تأمین مالی لازم برخوردار شوند، دستاوردها به‌طور شفاف گزارش شوند و پروژه‌های محلی با تعهدات ملی پیوند بخورند.
بنیاد پسماند صفر و دیگر بازیگران غیردولتی نیز بیشترین نقش را زمانی می‌توانند ایفا کنند که نهادهای متولی مدیریت پسماند، هدایت‌کنندگان سرمایه‌گذاری، متولیان داده‌ها و بازیگران مؤثر در مشارکت عمومی را گرد هم آورند و با تبدیل توجه ایجادشده نسبت به این موضوع به نتایجی قابل راستی‌آزمایی، به تحقق تعهدات کمک کنند.
دستورکار اجرایی کاپ۳۱ بستری برای ایجاد و توسعه پروژه‌هایی با هدف کاهش انتشار متان، جلوگیری از تولید پسماند و تقویت اقتصاد چرخشی و تولید منابع فراهم می‌کند و هر یک از این پروژه‌ها باید بر اساس همین معیارها ارزیابی شوند.
کاپ۳۱ می‌تواند پسماند صفر را از یک محور موضوعی به رویکردی منضبط و اجرایی برای تحقق تعهدات تبدیل کند.
محمد فوزی اسن
نظرات بیان‌شده در این نوشته نظر نویسنده مطلب است و الزاما بازتاب رویکرد تی‌آرتی فارسی نمی‌باشد.
